Finansowanie partii politycznych (projekt) uzasadnienie

Z wikiUPR

I. Ustawa o zniesieniu finansowania partii politycznych z budżetu państwa ma na celu zmniejszenie wydatków budżetu w latach przyszłych oraz zmniejszenie dysproporcji finansowych pomiędzy partiami parlamentarnymi i pozaparlamentarnymi wynikających również z dotychczasowych regulacji w zakresie subwencjonowania i dotowania ugrupowań politycznych. W chwili obecnej, wsparcie ze środków publicznych, sięgające od kilku do kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu milionów złotych rocznie dla partii reprezentowanych w parlamencie stanowi zbędne obciążenie budżetu i podatników, a także eliminuje z życia politycznego ugrupowania, które tych środków nie otrzymują. W konsekwencji łamana jest konstytucyjna zasada równości wobec prawa (art. 32).
Niniejsza ustawa nie wprowadza zmian w zakresie innych źródeł finansowania partii politycznych oraz obowiązku sprawozdawczości.

II. Na mocy ustawy o partiach politycznych oraz ordynacji wyborczej do Sejmu RP i Senatu RP z budżetu państwa ponoszone są wydatki dwojakiego rodzaju. Zgodnie z art. 28 ustawy o partiach politycznych partii politycznej, która w wyborach do Sejmu samodzielnie utworzyła komitet wyborczy i otrzymała w skali kraju co najmniej 3% ważnie oddanych głosów na okręgowe listy kandydatów na posłów przysługuje subwencja na cele statutowe. Subwencja przysługuje także partiom, które w wyborach do Sejmu weszły w skład koalicji wyborczej – pod warunkiem jednak, że okręgowe listy kandydatów na posłów tej koalicji otrzymały w skali kraju co najmniej 6% ważnie oddanych głosów. Subwencja przysługuje przez okres kadencji Sejmu pod warunkiem wywiązywania się przez partie z obowiązku sprawozdawczości finansowej. W latach 2002-2003 dziesięć ugrupowań otrzymało 73.711.333 zł, z czego aż 67.246.149 zł przypadło ugrupowaniom parlamentarnym. W roku 2004 wydatki budżetu państwa na wsparcie partii politycznych sięgną 59.922.353 zł, z czego dla ugrupowań parlamentarnych - 55.881.613 zł. Podobnych kwot należy się spodziewać w roku 2005, co łącznie, przez okres czteroletniej kadencji Sejmu da olbrzymią sumę ponad 190.000.000 zł.
Budżet państwa ponosi również koszty kampanii wyborczej prowadzonej przez partie polityczne. Prawo do dotacji podmiotowej z budżetu państwa przysługuje - za każdy uzyskany mandat posła i senatora - partii politycznej, której komitet wyborczy uczestniczył w wyborach lub która wchodziła w skład koalicyjnego komitetu wyborczego, a także komitetowi wyborczemu wyborców. Dotacja nie przysługuje więc tym komitetom, którym nie udało się wprowadzić żadnego przedstawiciela do parlamentu, choć niektórym z nich może przysługiwać prawo do subwencji na cele statutowe. W 2002 roku wydatki budżetu państwa na ten cel w związku z wyborami do Sejmu i Senatu w roku 2001 wyniosły 42.783.271 zł.
Pomimo wydatków sięgających łącznie ponad 230.000.000 zł nie zostały jednak zrealizowane zakładane przez projektodawców cele w postaci osłabienia związków pomiędzy politykami i przedstawicielami partii politycznych a światem biznesu, a także zmniejszenia podatności klasy politycznej na pokusy o charakterze korupcyjnym. Dowodzą tego liczne afery i skandale z udziałem prominentnych przedstawicieli władz centralnych i lokalnych, które w powszechnej świadomości utrwaliły się pod zbiorczą nazwą „systemu Rywina”. Reasumując, cele zakładane przez autorów obowiązujących obecnie rozwiązań prawnych nie zostały osiągnięte, a jedyne ich widoczne efekty jasno dowodzą, że źródeł korupcji nie należy upatrywać w niewystarczających dochodach partii politycznych, bo te zawsze będą za małe, a problemem jest przerost kompetencji państwa i biurokracji oraz pozostawiająca wiele do życzenia jakość klasy politycznej. W związku z tym utrzymywanie partii politycznych przez wszystkich podatników (budżet państwa) jest niecelowe, a wręcz szkodliwe gdyż zniekształca polską scenę polityczną i spycha na drugi plan sprawy programowo-ideowe.

III. Ustawa o zniesieniu finansowania partii politycznych z budżetu państwa wprowadza następujące zmiany:
W ustawie o partiach politycznych:

  1. ogranicza źródła finansowania partii politycznych do składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów oraz z dochodów z majątku,
  2. skreśla wszystkie przepisy regulujące zasady otrzymywania, gospodarowania i rozliczania subwencji na działalność statutową,
  3. w związku ze skreśleniem art. 34b ust. 2-4, które miały odpowiednie zastosowanie rozpatrywania skargi na postanowieniem PKW o odrzuceniu sprawozdania (art. 38b) dodaje skreślone ust. 2-4 art. 34b do dotychczasowego art. 38b,
  4. ustanawia sankcję w postaci wykreślenia partii z ewidencji partii politycznych, co jest równoznaczne z jej likwidacją, w przypadku niezłożenia w terminie sprawozdania wyborczego, o którym mowa w art. 120 ust. 1 ordynacji wyborczej do Sejmu RP i Senatu RP oraz sprawozdania wyborczego, o którym mowa w art. 93 ust. 1 ordynacji wyborczej do Parlamentu Europejskiego. Dotychczas sankcja taka istniała w przypadku niezłożenia przez partię w terminie dorocznego sprawozdania o źródłach pozyskania środków finansowych oraz wydatkach ze środków Funduszu Wyborczego, natomiast niezłożenie w terminie sprawozdania wyborczego było karane utratą prawa do dotacji podmiotowej (zwrotu kosztów kampanii wyborczej),
  5. ustanawia nową sankcję finansową w przypadku odrzucenia przez Państwową Komisję Wyborczą sprawozdania lub – w razie skargi na postanowienie o odrzuceniu sprawozdania – w przypadku oddalenia skargi przez Sąd Najwyższy. W takiej sytuacji partia polityczna podlega karze grzywny w wysokości do równowartości korzyści majątkowych przyjętych przez partię polityczną lub Fundusz Wyborczy z naruszeniem przepisów art. 24 ust. 3, 6 i 8, art. 25 ust. 1-3 i 5, art. 36 ust. 1 i 3 lub art. 36a.
    Naruszenie tych przepisów jest zarazem podstawą odrzucenia sprawozdania przez PKW, a jednocześnie – tak jak dotychczas – wymienione w tych przepisach korzyści lub ich równowartość podlegają przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa. Dotychczas karą dla partii była utrata prawa do subwencji na działalność statutową w kolejnych trzech latach i przepadek korzyści.

W ordynacji do Sejmu RP i Senatu RP:

  1. w związku z likwidacją subwencji i dotacji podmiotowej zmienia treść art. 125. Dotychczas niezłożenie w terminie sprawozdania wyborczego było karane utratą prawa do subwencji i dotacji. Niniejsza ustawa wprowadza sankcję w postaci kary grzywny w wysokości do 30% limitu ponad okręgowego przysługującego danemu komitetowi wyborczemu. Dotyczy to zarówno komitetów wyborczych utworzonych przez partie polityczne jak i przez wyborców. Jednocześnie, jak już była o tym mowa, wobec partii politycznych wszczynane jest postępowanie o wykreślenie z ewidencji,
  2. podobnie jak w ustawie o partiach politycznych wprowadza nową sankcję finansową w razie odrzucenia przez Państwową Komisję Wyborczą sprawozdania wyborczego lub odrzucenia skargi, o której mowa w art. 123 ust. 1 ordynacji. W takim przypadku partia polityczna, która samodzielnie utworzyła komitet wyborczy, partia polityczna, która weszła w skład koalicji wyborczej lub komitet wyborczy wyborców podlegają karze grzywny w wysokości do równowartości korzyści majątkowych przyjętych przez komitet wyborczy partii politycznej, koalicyjny komitet wyborczy lub komitet wyborczy wyborców z naruszeniem przepisów art. 110 ust. 4, art. 111, art. 112, albo art. 113.
    Naruszenie tych przepisów jest zarazem podstawą odrzucenia sprawozdania przez PKW, a jednocześnie – tak jak dotychczas – wymienione w tych przepisach korzyści lub ich równowartość podlegają przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa. Dotychczas sankcją było zmniejszenie wysokości przysługującej subwencji i dotacji.

Analogiczne zmiany proponuje się w ordynacji wyborczej do Parlamentu Europejskiego.

Nowy katalog sankcji jest konieczny ze względu na likwidację subwencji i dotacji podmiotowej, które miały dyscyplinujący charakter i zmuszały partie polityczne chcące uzyskać środki z budżetu do rzetelnego wywiązywania się z obowiązku sprawozdawczości oraz przestrzegania zasad pozyskiwania funduszy. Warto jednak podkreślić, że intensywność tego dyscyplinowania drastycznie spada w przypadku ugrupowań, których wynik wyborczy nie kwalifikuje do uzyskania subwencji lub dotacji. Proponowane zmiany, odmiennie od sytuacji dotychczasowej, przywracają pełną równość działania partii politycznych, co się wyraża również w jednolitym katalogu kar.
Ustawa wchodzi w życie z dniem najbliższych wyborów do Sejmu i Senatu, czyli do tego czasu partie polityczne będą otrzymywać subwencję na dotychczasowych zasadach.

IV. Skutkiem powyższych zmian, oprócz oszczędności budżetowych i przywróceniu równości zasad działania partii politycznych, będzie zmuszenie ugrupowań politycznych do większej dbałości o wyborców. Pozbawienie subwencji przy zachowaniu limitu rocznych darowizn spowoduje konieczność zmiany struktury dochodów partii politycznych. Politycy będą musieli nieustannie zabiegać o poparcie wyborców wyrażające się bieżącym sponsorowaniem działalności partii. Innymi słowy, zamiast nielicznych źródeł przynoszących wysokie kwoty, konieczne będzie tworzenie grup licznych, ale drobnych darczyńców. Tym samym wyborcy dostaną szansę wpływania swoimi pieniędzmi na politykę rządzących i opozycji również w okresie między wyborami, przejmując część dotychczasowej władzy partyjnych central. W konsekwencji można się spodziewać częściowego odpartyjnienia instytucji państwa. W dobie kryzysu zaufania do instytucji publicznych wszystkie to powinno mieć pozytywny wpływ na wzrost aktywności obywateli i zaufania do Państwa Polskiego.

V. Ustawa o zniesieniu finansowania partii politycznych z budżetu państwa nie jest sprzeczna z prawem Unii Europejskiej.

Marcin Bonicki

Warszawa, 5.06.2004